Là-bas... / ...דאָרטן

Une conférence, en yiddish, de Yitshok Niborski sur Zusman Segalovitch (Bialystok, 1884 - New York, 1949) ici.

IX.

Et Varsovie...Bien que tu sois catholique
et que je sois un Juif de l'est*,
Ma Varsovie...depuis longtemps slave, depuis longtemps polonaise -
Un Juif ne peut pourtant pas t'oublier.
(...)

Z. Segalovitch, Un arbre de Pologne, Buenos Aires, 1945, p. 77

*Selon un article du Forverts, le terme utilisé, "kresn" désigne les régions de l'ouest ukrainien et biélorusse (voir ici).

א רעפֿעראַט פֿון י. ניבאָרסקי אױף ײדיש װעגן ז. סעגאַלאָװיטש, גיט אַ קװעטש דאָ

IX.

און װאַרשע...כאָטש דו ביסט קאַטױליש
און איך בין אַ ײִד פֿון די קרעסן*,
מײן װאַרשע...אַלט־סלאַװיש, אַלט־פּױליש -
דאָך קאָן דיך דער ײִד ניט פֿאַרגעסן.
(...)

ז. סעגאַלאָװיטש, אַ בױם פֿון פּױלן, בוענאָס-אײרעס, 1945, ז.77

װעגן דעם װאָרט "קרעסן", זעט דאָס דאָזיקע אַרטיקל פֿונעם פֿאָרװערטס*

Chaïm Zhitlovsky / חײם זשיטלאָװסקי

Chaïm Zhitlovsky (1865-1943) était un philosophe, penseur et écrivain socialiste, il fut le vice-président de la conférence de Cernowitz en 1908.
Sa pensée se caractérise notamment par le rejet du sionisme tel qu'il existe alors et met l'accent sur un "nationalisme de la diaspora". Ce nationalisme se fonde entre autres sur le yiddish, s'opposant ainsi et aux assimilationnistes qui rejettent l'idée d'une nation juive particulière et aux sionistes qui veulent fonder celle-ci sur le retour au passé (géographique et linguistique).

(extrait d'un article de Rachel Hirshkan-Miller paru dans la Parizer Tsaytshrift n°32, 1963, pp. 38-66)

AAA - Et vous-même, docteur Zhitlovsky, le yiddish compte-il pour vous ? C'est à dire, quand vous parlez yiddish pour exprimer vos pensées et vos sentiments, êtes-vous plus satisfait que lorsque vous utilisez dans le même but le russe, le français ou l'anglais, langues que nous vous avons entendu parler volontiers ?
AAA Zhitlovsky écouta avec attention, pencha la tête avec un air joyeux et répondit avec le ton calme qu'il utilisait lors de ses conférences :
AAA - Il m'est plus facile de traiter d'un sujet scientifique en russe, ou dans les autres langues que vous avez rappelées. En yiddish, je dois faire plus d'efforts, défricher de nouvelles terres, créer des termes scientifiques qui n'existent pas en yiddish. Nos intellectuels laissent de côté la langue que le peuple a façonnée. Ils ne veulent pas reconnaître ce peuple comme un peuple et la langue de ce peuple comme une langue, et en conséquence, ils n'apportent pas leur contribution à cette langue comme l'ont fait et le font les intellectuels de tous les autres peuples du monde...

AAA - Qu'est-ce à dire de nos Sholem Aleichem, Perets et autres grands écrivains ? me seconda quelqu'un du "cercle".
AAA - Je ne parle pas ici des belles-lettres yiddish. Les belles-lettres ont déjà leurs anciens et plus jeunes, voire tout jeunes, artistes qui lavent, polissent et purifient leurs oeuvres. Je parle de la science et de la philosophie, répondit Zhitlovsky avec sa patience caractéristique. Un peuple a des droits sur sa langue et le peuple juif a créé sa propre langue, le yiddish. Le yiddish est notre langue nationale et ma mission en tant que Juif-socialiste est de travailler sur la langue de mon peuple.
Il réfléchit un instant et dit : Ceux qui veulent déclarer irrecevable mon socialisme à cause de ma yiddishkayt et les autres, qui veulent déclarer irrecevable ma yiddishkayt à cause de mon socialisme, se rendront compte, le temps aidant, que les Juifs ne peuvent rester un peuple juif que dans une économie socialiste.
AAA - Et que ferez-vous en Israël, où l'on ne vous a récemment pas permis de parler yiddish et où l'hébreu est, ou sera, la seule langue nationale ? demanda un autre membre du cercle qui essayait de faire rester plus longtemps auprès de nous notre cher Zhitlovsky.
AAA - N'oubliez pas, jeune homme, dit Zhitlovsky avec un sourire calme, que pour le moment ils sont une colonie anglaise. De plus, ils devront observer et bien réfléchir au sujet. Dans le cas contraire, il s'exposeront à un grand danger. Cela les éloignera du peuple juif dans tous les pays ; sans la littérature et la langue yiddish, ils se sentiront comme une pauvre secte.

( : בעת אַ שמועס־קרײז מיט חײם זשיטלאָװסקין טוט ראַשעל הירשקאַן-מילער אַ פֿראַגע)

ײדיש- אײך אַלײן, ד״ר זשיטלאָװסקי, גײט־אָן ײדיש ? דאָס הײסט, װען איר רעדט ײדיש אַלס מיטל אױסצודריקן אײערע געדאַנקען און געפֿילן, האָט איר מער באַפֿרידיקונג, װי אַז איר באַנוצט זיך פֿאַר דעם זעלביקן צװעק מיט רוסיש, פֿראַנצױזיש, ענגליש, צי דײטש - שפּראַכן, װעלכע מיר האָבן געהערט און באַמערקט, אַז איר רעדט זײער פֿרײ ?
ײדישזזשיטלאָװסקי האָט זיך אײנגעהערט, אַ שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ צופֿרידן און אינעם רואיק טאָן פֿון זײנע רעפֿעראַטן האָט ער געענטפֿערט :
ײדיש- מיר אַלײן איז גרינגער דורכצוקריכן מיט אַ װיסנשאַפֿטלעכע ענין אין רוסיש אָדער אין די אַנדערע שפּראַכן, װאָס איר האָט דאָ דערמאָנט. אױף ײדיש דאַרף איך שװערער אַרבעטן, אױסרײסן װילדע גראָזן, שאַפֿן װיסנשאַפֿטלעכע טערמינען, װעלכע זײנען נאָך נישטאָ אין ײדיש. אונדזער אינטעליגענץ איגנאָרירט די שפּראַך, װאָס דאָס פֿאָלק האָט געשאַפֿן. זי װיל נישט אַנערקענען דאָס פֿאָלק וױ אַ פֿאָלק, און די שפּראַך פֿון פֿאָלק, װי אַ שפּראַך, אַון זי טראָגט דערפֿאַר נישט צו איר חלק צו דער שפּראַך, װי דאָס האָט געטאָן און טוט די אינטעליגענץ פֿון אַלע פֿעלקער אין דער װעלט...ט
ײדיש- װאָס איז װעגן ונדזערע - שלום־עליכם, פּרץ און אַנדערע גרױסע ײדישע שרײבער ? - האָט אײנער פֿונעם "קרײז" מיר אַרױסגעהאָלפֿן.
ײדיש- איך רעד דאָ נישט פֿון דער שײנער ײדישער ליטעראַטור. די שײנע ליטעראַטור האָט אירע עלטערע, ײנגערע און גאָר יונגע קינסטלער, װאָס פּוצן, שלײפֿן און לײטערן זײערע װערק. איך רעד דאָ פֿון דער װיסנשאַפֿט און פֿיליזאָפֿיע - האָט זשיטלאָװסקי מיט זײן ספּעציפֿישן געדולד געענטפֿערט. - אַ פֿאָלק האָט אַ רעכט אױף זײן שפּראַך און דאָס ײדישע פֿאָלק האָט באַשאַפֿן זײנע אײגענע שפּראַך - ײדיש. ײדיש איז ונדזער נאַציאָנאַלע שפּראַך און מײן מיסיע אַלס ײד־סאָציאַליסט איז צו אַרבעטן אױף דער שפּראַך פֿון מײן פֿאָלק. - ער האָט אַ רגע אַ טראַכט געטאָן און צוצוגעבן : - יענע, װעלכע װילן פּסלען מײן ײדישקײט איבער מײן סאָציאַליזם און די אַנדערע, װאָס װילן פּסלען מײן סאָציאַליזם איבער מײן ײדישקײט, װעלן זיך מיט דער צײט איבערצײגן, אַז ײדן קאָנען נאָר בלײבן ײדן אַלס פֿאָלק אין אַ סאָציאַליסטישער װירטשאַפֿט.
ײדיש- און װאָס װעט איר טאָן אין ארץ־ישראל, װו מ'האָט ערשט נישט לאַנג צוריק אײך נישט געלאָזט רעדן אין ײדיש, און װו העברעיש איז, אָדער װעט װערן די אײנציקע נאַציאָנאַלע שפּראַך ? - האָט אַן אַנדערער פֿונעם קרײז געזוכט װאָס לענגער אױפֿצוהאַלטן אַרום אונדז אונדזער באַליבטן זשיטלאָװסקי.
ײדיש- כאַפּט נישט, יונגערמען - האָט זשיטלאָװסקי מיט אַ רואיקן שמײכל געזאָגט - דערװײל זײנען זײ ערשט אַן ענגלישע קאָלאָניע. דערנאָרך װעלן זײ זיך מוזן אַרומקוקן און גוט באַטראַכטן דעם ענין. אױב נישט, װעט עס זײן פֿאַר זײ אַ גרױסע געפֿאַר. עס װעט זײ דערװײטערן פֿון דעם יידישן פֿאָלק אין אַנדערע לענדער ; זײ װעלן זיך דערפֿילן װי אַן אָרעמע סעקטע, אָן דער יידישער ליטעראַטור, אָן דעם ײדישן לשון.

ראַשעל הירשקאַן-מילער, מײן באַקאַנשאַפֿט מיט ד״ר חײם זשיטלאָװסקי, פּאַריזער צײטשריפֿט נ. 32, 1963, ז. 66-38.ן

מײן ײִכעס־צעטל

Chaim Beyder (1920-2003).
Nécrologie en anglais, ici, en yiddish, là. L'article paru le mois dernier dans le פֿאָרװערטס, ici.

Mon arbre généalogique

Chers noms,
Purs noms,
Je ne dois jamais rougir de mes ancêtres ;
Velke, le chapelier, Itsik, le forgeron...
Comme une véritable partie de mon coeur...

Les villages ont depuis longtemps disparu,
Mais les blessures saignent encore aujourd'hui,
Je marche sur la terre, et il me semble que chacun d'eux
au loin crie sa douleur.

(...)

Tous partis, et tous perdus,
Ils sont encore présents dans ma mémoire...
Mes enfants et petits-enfants, ne demandez pas -
Tout est effacé, mais personne n'est effacé.

Chers noms,
Purs noms,
Les héritiers prendront la suite,
Car dans le tourbillon des ans, mes ancêtres je les ai
toujours conservés - et pour toujours perdus...

מײן ײִכעס־צעטל

טײערע נעמען,
געלײטערטע נעמען...
כ'דאַרף מיט מײן ײִכעס קײנמאָל ניט שעמען ;
װעלקע דער קירזשנער, איציק דער שמיד...
פּונקט װי געטאָן װאָלט אין האַרצן אַ שניט...

ס'זײנען די שטעטלעך פֿון לאַנג שױן פֿאַרשװונדן,
ס'בלוטיקן אָבער ביז הײנט נאָך די װונדן,
כ'טרעט אף דער ערד - און מיר דוכט זיך ,עס שרײט
יעדער פֿון זײ מיט זײן װײ פֿון דער װײט.

טײערע נעמען,
געלײטערטע נעמען...
פֿרעגן פֿאַרװאָס און פֿאַרװען איצט בײ װעמען ?
ריװקע - מײן מאַמע גערופֿט מע האָט,
צירל - מײן באָבען, צי איז דאָס אַ שפּאָט ?

אַלע פֿאַרגאַנגען, און אַלע - פֿאַרלאָרן,
קלאַפּן זײ אַלץ נאָך צו מיר אין זיקאָרן...
קינדער און אײניקלעך מײנע, ניט פֿרעגט -
אַלץ איז פֿאַרמעקט, נאָר ס'איז קײנער פֿאַרמעקט.

טײערע נעמען,
געלײטערטע נעמען...
װעלן די יאָרשים די װײטע באַנעמען,
אַז כ'האָב מײן ײִכעס אין װירבל פֿון יאָרן
טאָמיד געהיט - און אף אײביק פֿאַרלאָרן...ן

חײם בײדער, כאנוקאס־האבאיס, ז. 59, מאָסקװע, 1979נ

A noter l'orthographe phonétique des mots hébreux, de règle dans les publications yiddish soviétiques après 1920. Le Birobidzhaner Stern utilise aujourd'hui encore cette orthographe.

Yinglish/Ameridish

Deux exemples rencontrés sur Yidishe Velt :

איך דארף וויכטיג ניצען מעדיקעיד.... ס'איז אן עמערדזענסי....ס

Ikh darf vikhtig nitsen medikeid.... S'iz an emerdzensi....
Je dois vraiment avoir recours à Medicaid...C'est une urgence.....

(je ne sais pas si le yiddish "classique" utilise vikhtik ainsi, au sens de "réellement, vraiment" )

פליז העלפ!!! מײן קיבארד פון מײן לאפטאפ ארבעט נישט!!!!ט

Pliz help!!! mayn kibord fun mayn laptop arbet nisht!!!!
S'il vous plaît, aidez-moi!!!! Le clavier de mon portable ne marche pas!!!!

Un autre, glané sur Bhol :

קען מיר אײנער פלוז געבן אינסטראקשן'ס װי אזױ מ'קען פאלאוען ס. פון א אימעיל אקאונט? נ

Ken mir eyner pluz* gebn instrokshns vi azoy m'ken folouen SatmarHQ fun a imeil akaunt ?
"S'il vous plaît, est-ce que quelqu'un peut m'indiquer comment suivre SatmarHQ [un compte Twitter] depuis un compte email ?"

*probablement une faute de frappe pour pliz

On lit à droite et à gauche que l'avenir du yiddish est assuré puisque les communautés hassidiques sont en pleine expansion, mais parfois on a envie de se dire que non :/
Cela dit, sur les forums, ce genre de prose reste minoritaire (sans être rare). Mais à l'oral, il semble que ce soit encore plus répandu (voir, entre autres, ici et plus bas). L'écrit imprimé semble moins touché, même si je ne m'avancerais pas trop sur ce point, n'ayant pas accès aux nombreux magazines, journaux et livres publiés par les Hasidim. Quel avenir alors pour le yiddish hassidique, une anglicisation rapide ?

En tout cas, le yiddish hassidique est une sorte de continent souvent oublié lorsqu'on parle du yiddish (il n'est qu'à voir le nombre d'imb..., euh, d'incompétents qui parlent du yiddish comme d'une langue morte). Si le matériel n'est pas toujours facilement accessible, on trouve tout de même sans trop de problèmes nombre de vidéos, fichiers audio, blogs (Katle Kenye) sur le net ainsi quelques uns des livres publiés par ces communautés.

Quelques liens sur le sujet :
Yiddish is still a mame-loshn !
Hasidic Authors Offer Readers a Thrill
une vidéo sur le yiddish williamsbourgeois (parodique, mais à quel point ?)

Une histoire merveilleuse (fin)/(אַװינדערליכע מעשה (סוף

Mais lorsque le commis fut parti, il [le médecin] vit qu'il fallait un autre remède. On le fit revenir. La scène se répéta plusieurs fois, le médecin ne comprenait pas ce qui se passait, il n'avait jamais vu cela. Et alors qu'il en était là et s'étonnait, le malade s'assit et dit : "Je vous en prie, restez encore un peu, vous me soignez. Quand le rebbe m'a dit que l'on pouvait être guéri sans traitement parce que le plus grand médecin est accompagné de l'ange Raphaël lui-même, je n'ai absolument pas compris ce que le maguid voulait dire par là. Mais maintenant je vois qu'il avait entièrement raison" :

Le médecin était juif. Lorsqu'il entendit cela, il lui demanda qui était ce rebbe, il lui dit : "le maguid de Mezeritch". Le médecin dit que s'il pouvait comprendre cela, ce devait être un grand tsadik. Ensuite le médecin se rendit auprès du maguid et devint un grand tsadik. Que le mérite soit notre défense et méritons l'aide juste, amen.

װי דער שליח איז נאָר אַװעק געגאַנגין זעהט ער אַז מען דאַרף װײטער האָבין אַ אַנדערי רעצעפּט. האָט מען אים װידער אום גיקערט. בקיצור עס איז אַזױ גיװען עטליכע מאָהל דער דאָקטער האָט נאָר ניט פֿאַר שטאַנען װאָס דאָס איז ער האָט דאָס קײן מאָהל ניט גיזעהן. אונ װי ער שטײט אַזױ אונ װינדערט זיך זעצט זיך דער חולה אױף אונ זאָגט איך בעט אײך זײט נאָר דאָ אַביסיל איר אַלײן הײלט מיך. װאָרען דער רבי האָט מיר גיזאָגט אַז מיט דעם גרעסטען דאָקטער גײט מיט דער מלאָך רפֿאל אַלײן קען מען גיזינד װערין נאָר אָן רפֿואות. איך האָב דעמאָלס גאָר ניט געױסט װאָס דער מגיד האָט גימײנט דער מיט. אונ הײנט זעה איך אַז עס איז טאַקו אַזױ :

דער דאָקטער איז גיװען אַיוד װי עס האָט דאָס גיהערט האָט ער אים גיפֿרעגט װער איז דער רבי האָט ער אים גיזאָגט דער מעזעריטשער מגיד.האָט דער דאָקטער גיזאָגט אַז ער קען דאָס פֿאַר שטײן מיז ער זײן אײן גרױסער צדיק. דער נאָך איז דער דאָקטער גיפֿאָרין צו דעם מגיד אונ איז גיװאָרין אײן גרױסער צדיק. דער זכות זאָל אױף אונז מגין זײן אונ מיר זאָלין זוכה זײן צי דער רעכטיר הילף אמן.אמן

Une histoire merveilleuse (III) / (3) אַװינדערליכע מעשה

Rapidement, le roi le leur permit. Ils prièrent le médecin et il les accompagna chez le malade. Il le regarda et se mit en colère, pourquoi l'avait-on fait venir ici ? Et il dit : "Suis-je un dieu, est-ce que je peux ramener un mort à la vie ?" Il voulut sortir mais il ne pouvait pas à cause de la foule qui était entrée. Au bout d'un quart d'heure, il regarda le malade et vit qu'il allait mieux. "Il se peut qu'un remède l'aide". Il ordonna que la foule sorte, s'assit, réfléchit, rédigea une prescription et envoya quelqu'un à la pharmacie pour aller chercher le remède. Après peu de temps, il vit que le malade était bien mieux et qu'il lui fallait dès maintenant un autre remède. Il dépêcha à nouveau le commis et écrivit une autre prescription.

בקיצור דער קעניג האַט זײ ערלױבט. האָבין זײ גיבעטען דעם דאָקטער. אונ ער איז מיט זײ מיט געגאַנגען אונ שטוב. אונ אַקוק גיטוהן אױף דעם חולה. איז ער בײז גיװאָרין װאָס מען האָט אים געבראַכט אַהער. אונ האָט גיזאָגט װאָס בין איך אַגאָט. איך קען מחיה מתים זײן. ער האָט גיװאָלט אַרױס גײן. אָבער ער האָט זיך ניט גיקאָנט דורך שטיפּין דורך דעמ גרױסען עולם װאָס עס איז אַרײן. האָט ער זיך פֿאַר זומט אײן פֿערטיל שעה גיט ער אַקוק אױף דעם חילה האָט ער גיזעהן אַז עס איז גיװאָרין בעסער. עס קען מעגליך זײן אַז עס װעט אים העלפֿען אײן רעצעפּט. האָט ער גיהײסין דער גאַנצער עולם זאָל אַרויס גײן אונ ער האָט זיך גיסעצט און האָט אים בטראַכט אונ האָט אױף געשריבען אײן רעצעפּט אונ האָט אַװעק גישיקט אונ דער אַפּטײק אַרײן צו נעמען דיא רעצעפּט. נוא ער האָט זיך פֿאַר זומט אַביסיל זעהט ער דעם חולה איז פֿול בעסער דאַרף מען שױן יעצט אַן אַנדערי רעצעפּט. האָט ער גישיקט אום קערין דעם שליח אונ האָט אָן גישריבען אײן אַנדערי רעצעפּט.

המשך קומט !ט

Une histoire merveilleuse (II) / (2) אַװינדערליכע מעשה

Ce Juif était quelqu'un de très important à Vilna, toute la ville priait pour sa vie. Lorsqu'on entendit dire qu'il était déjà à l'article de la mort, tous les habitants de la ville se rassemblèrent auprès de lui. Et comme la maison était pleine, ils se tinrent dans la rue :

Alors qu'ils sont là, ils apprennent que le roi de Prusse est à Vilna. Ils furent d'avis de demander au roi de permettre à son médecin de venir auprès du malade. Peut-être le sauvera-t-il de la mort ? Tout le peuple alla voir le roi et ils le prièrent de permettre au médecin de voir le malade :

דער יוד איז גיװען אַגרױסער חשוב אונ װילנאָ די גאַנצע שטאָט האָט גיבעטען פֿאַר זײן לעבין. אַז מען האָט דער הערט אַז ער איז שױן אַ גוסס איז זיך צו נױף גיקימען די גאַנצע שטאָט. לײט צו אים. אונ בעװײל עס איז פֿול געװאָרין די שטובּ. זענען זײ גישטאַנען אױף דער גאַס :

אַזױ װי זײ שטײען הערען זײ. אַז דער פּרײסישען קעניג איז גיקימען קײן װילנאָ האָבין זײ זיך בײראָטין צו בעטען דעם קיניג אַז ער זאָל זײ ערלױבען זײן דאָקטער זאָל זײן צו דעם חולה. פֿילײכט װעט ער אים רעטין פֿון טױט. איז געגאַנגען דער גאַנצער עולם צו דעם קעניג אונ זײ האָבען גיבּעטין דעם קעניג אַז ער זאָל ערלױבּען דעם דאָקטער צו זעהן דעם חולה :חוה

המשך קומט !הט