Yinglish/Ameridish

Deux exemples rencontrés sur Yidishe Velt :

איך דארף וויכטיג ניצען מעדיקעיד.... ס'איז אן עמערדזענסי....ס

Ikh darf vikhtig nitsen medikeid.... S'iz an emerdzensi....
Je dois vraiment avoir recours à Medicaid...C'est une urgence.....

(je ne sais pas si le yiddish "classique" utilise vikhtik ainsi, au sens de "réellement, vraiment" )

פליז העלפ!!! מײן קיבארד פון מײן לאפטאפ ארבעט נישט!!!!ט

Pliz help!!! mayn kibord fun mayn laptop arbet nisht!!!!
S'il vous plaît, aidez-moi!!!! Le clavier de mon portable ne marche pas!!!!

Un autre, glané sur Bhol :

קען מיר אײנער פלוז געבן אינסטראקשן'ס װי אזױ מ'קען פאלאוען ס. פון א אימעיל אקאונט? נ

Ken mir eyner pluz* gebn instrokshns vi azoy m'ken folouen SatmarHQ fun a imeil akaunt ?
"S'il vous plaît, est-ce que quelqu'un peut m'indiquer comment suivre SatmarHQ [un compte Twitter] depuis un compte email ?"

*probablement une faute de frappe pour pliz

On lit à droite et à gauche que l'avenir du yiddish est assuré puisque les communautés hassidiques sont en pleine expansion, mais parfois on a envie de se dire que non :/
Cela dit, sur les forums, ce genre de prose reste minoritaire (sans être rare). Mais à l'oral, il semble que ce soit encore plus répandu (voir, entre autres, ici et plus bas). L'écrit imprimé semble moins touché, même si je ne m'avancerais pas trop sur ce point, n'ayant pas accès aux nombreux magazines, journaux et livres publiés par les Hasidim. Quel avenir alors pour le yiddish hassidique, une anglicisation rapide ?

En tout cas, le yiddish hassidique est une sorte de continent souvent oublié lorsqu'on parle du yiddish (il n'est qu'à voir le nombre d'imb..., euh, d'incompétents qui parlent du yiddish comme d'une langue morte). Si le matériel n'est pas toujours facilement accessible, on trouve tout de même sans trop de problèmes nombre de vidéos, fichiers audio, blogs (Katle Kenye) sur le net ainsi quelques uns des livres publiés par ces communautés.

Quelques liens sur le sujet :
Yiddish is still a mame-loshn !
Hasidic Authors Offer Readers a Thrill
une vidéo sur le yiddish williamsbourgeois (parodique, mais à quel point ?)

Une histoire merveilleuse (fin)/(אַװינדערליכע מעשה (סוף

Mais lorsque le commis fut parti, il [le médecin] vit qu'il fallait un autre remède. On le fit revenir. La scène se répéta plusieurs fois, le médecin ne comprenait pas ce qui se passait, il n'avait jamais vu cela. Et alors qu'il en était là et s'étonnait, le malade s'assit et dit : "Je vous en prie, restez encore un peu, vous me soignez. Quand le rebbe m'a dit que l'on pouvait être guéri sans traitement parce que le plus grand médecin est accompagné de l'ange Raphaël lui-même, je n'ai absolument pas compris ce que le maguid voulait dire par là. Mais maintenant je vois qu'il avait entièrement raison" :

Le médecin était juif. Lorsqu'il entendit cela, il lui demanda qui était ce rebbe, il lui dit : "le maguid de Mezeritch". Le médecin dit que s'il pouvait comprendre cela, ce devait être un grand tsadik. Ensuite le médecin se rendit auprès du maguid et devint un grand tsadik. Que le mérite soit notre défense et méritons l'aide juste, amen.

װי דער שליח איז נאָר אַװעק געגאַנגין זעהט ער אַז מען דאַרף װײטער האָבין אַ אַנדערי רעצעפּט. האָט מען אים װידער אום גיקערט. בקיצור עס איז אַזױ גיװען עטליכע מאָהל דער דאָקטער האָט נאָר ניט פֿאַר שטאַנען װאָס דאָס איז ער האָט דאָס קײן מאָהל ניט גיזעהן. אונ װי ער שטײט אַזױ אונ װינדערט זיך זעצט זיך דער חולה אױף אונ זאָגט איך בעט אײך זײט נאָר דאָ אַביסיל איר אַלײן הײלט מיך. װאָרען דער רבי האָט מיר גיזאָגט אַז מיט דעם גרעסטען דאָקטער גײט מיט דער מלאָך רפֿאל אַלײן קען מען גיזינד װערין נאָר אָן רפֿואות. איך האָב דעמאָלס גאָר ניט געױסט װאָס דער מגיד האָט גימײנט דער מיט. אונ הײנט זעה איך אַז עס איז טאַקו אַזױ :

דער דאָקטער איז גיװען אַיוד װי עס האָט דאָס גיהערט האָט ער אים גיפֿרעגט װער איז דער רבי האָט ער אים גיזאָגט דער מעזעריטשער מגיד.האָט דער דאָקטער גיזאָגט אַז ער קען דאָס פֿאַר שטײן מיז ער זײן אײן גרױסער צדיק. דער נאָך איז דער דאָקטער גיפֿאָרין צו דעם מגיד אונ איז גיװאָרין אײן גרױסער צדיק. דער זכות זאָל אױף אונז מגין זײן אונ מיר זאָלין זוכה זײן צי דער רעכטיר הילף אמן.אמן

Une histoire merveilleuse (III) / (3) אַװינדערליכע מעשה

Rapidement, le roi le leur permit. Ils prièrent le médecin et il les accompagna chez le malade. Il le regarda et se mit en colère, pourquoi l'avait-on fait venir ici ? Et il dit : "Suis-je un dieu, est-ce que je peux ramener un mort à la vie ?" Il voulut sortir mais il ne pouvait pas à cause de la foule qui était entrée. Au bout d'un quart d'heure, il regarda le malade et vit qu'il allait mieux. "Il se peut qu'un remède l'aide". Il ordonna que la foule sorte, s'assit, réfléchit, rédigea une prescription et envoya quelqu'un à la pharmacie pour aller chercher le remède. Après peu de temps, il vit que le malade était bien mieux et qu'il lui fallait dès maintenant un autre remède. Il dépêcha à nouveau le commis et écrivit une autre prescription.

בקיצור דער קעניג האַט זײ ערלױבט. האָבין זײ גיבעטען דעם דאָקטער. אונ ער איז מיט זײ מיט געגאַנגען אונ שטוב. אונ אַקוק גיטוהן אױף דעם חולה. איז ער בײז גיװאָרין װאָס מען האָט אים געבראַכט אַהער. אונ האָט גיזאָגט װאָס בין איך אַגאָט. איך קען מחיה מתים זײן. ער האָט גיװאָלט אַרױס גײן. אָבער ער האָט זיך ניט גיקאָנט דורך שטיפּין דורך דעמ גרױסען עולם װאָס עס איז אַרײן. האָט ער זיך פֿאַר זומט אײן פֿערטיל שעה גיט ער אַקוק אױף דעם חילה האָט ער גיזעהן אַז עס איז גיװאָרין בעסער. עס קען מעגליך זײן אַז עס װעט אים העלפֿען אײן רעצעפּט. האָט ער גיהײסין דער גאַנצער עולם זאָל אַרויס גײן אונ ער האָט זיך גיסעצט און האָט אים בטראַכט אונ האָט אױף געשריבען אײן רעצעפּט אונ האָט אַװעק גישיקט אונ דער אַפּטײק אַרײן צו נעמען דיא רעצעפּט. נוא ער האָט זיך פֿאַר זומט אַביסיל זעהט ער דעם חולה איז פֿול בעסער דאַרף מען שױן יעצט אַן אַנדערי רעצעפּט. האָט ער גישיקט אום קערין דעם שליח אונ האָט אָן גישריבען אײן אַנדערי רעצעפּט.

המשך קומט !ט

Une histoire merveilleuse (II) / (2) אַװינדערליכע מעשה

Ce Juif était quelqu'un de très important à Vilna, toute la ville priait pour sa vie. Lorsqu'on entendit dire qu'il était déjà à l'article de la mort, tous les habitants de la ville se rassemblèrent auprès de lui. Et comme la maison était pleine, ils se tinrent dans la rue :

Alors qu'ils sont là, ils apprennent que le roi de Prusse est à Vilna. Ils furent d'avis de demander au roi de permettre à son médecin de venir auprès du malade. Peut-être le sauvera-t-il de la mort ? Tout le peuple alla voir le roi et ils le prièrent de permettre au médecin de voir le malade :

דער יוד איז גיװען אַגרױסער חשוב אונ װילנאָ די גאַנצע שטאָט האָט גיבעטען פֿאַר זײן לעבין. אַז מען האָט דער הערט אַז ער איז שױן אַ גוסס איז זיך צו נױף גיקימען די גאַנצע שטאָט. לײט צו אים. אונ בעװײל עס איז פֿול געװאָרין די שטובּ. זענען זײ גישטאַנען אױף דער גאַס :

אַזױ װי זײ שטײען הערען זײ. אַז דער פּרײסישען קעניג איז גיקימען קײן װילנאָ האָבין זײ זיך בײראָטין צו בעטען דעם קיניג אַז ער זאָל זײ ערלױבען זײן דאָקטער זאָל זײן צו דעם חולה. פֿילײכט װעט ער אים רעטין פֿון טױט. איז געגאַנגען דער גאַנצער עולם צו דעם קעניג אונ זײ האָבען גיבּעטין דעם קעניג אַז ער זאָל ערלױבּען דעם דאָקטער צו זעהן דעם חולה :חוה

המשך קומט !הט

Une histoire merveilleuse (I) / (1) אַװינדערליכע מעשה

Tirée d'un recueil d'"histoires merveilleuses" de différents maîtres hassidiques, le Livre des lèvres du juste (Sefer sifte tsadik, cf. Proverbes 10, 21), peut-être publié dans les années 1920. L'orthographe utilisée et la provenance du texte font qu'il s'éloigne quelque peu du yiddish "standard", rien d'insurmontable non plus, le plus gênant étant peut-être la quasi-absence de ponctuation.

Sur les Mitnagadim, voir ici
Sur Dov Ber de Mezeritch, voir ici

Une histoire merveilleuse sur Rabbi Ber de Mezeritch

Un Juif de Vilna arriva un jour chez le grand maguid de Mezeritch. Ce Juif était un mitnaged, il ne croyait pas aux rebbes. Mais parce qu'on lui avait vanté le grand maguid, il vint le mettre à l'épreuve. Lorsqu'il entra, il [le maguid] lui dit : "Mon enfant, il te faut savoir qu'aucun médicament en lui même ne soigne le malade, mais les médecins le font. En effet un ange accompagne chaque médecin et le plus grand médecin est accompagné de l'ange Raphaël lui-même". Et notre homme ne comprenait pas ce qu'il lui disait. Il pensait : "Que m'a-t-il dit, celui dont on loue la piété(?, giloybt khsides) ? Je suis en bonne santé et n'ai pas besoin d'un médecin. Que m'a-t-il donc dit ?" :
Peu de temps après, il partit et pensa : "Peut-être m'a-t-il dit quelque chose d'important ?". Mais ensuite, il ne put trouver quoi (?) et n'y pensa plus. Il passa trois mois sur la route et rentra chez lui. Une fois revenu à Vilna, il tomba malade. On ne savait pas d'où cela venait. On fit appel à tous les médecins mais aucun ne l'aida et il était plus malade chaque jour, jusqu'à ce qu'il soit sur le point de mourir.

אַװינדערליכע מעשה פֿון רבּי׳ן ר׳ בּער פֿון מעזעריטש

עס איז אַמאָהל אַרײן גיגאַנגין אַװילנער יוד צו דעם גרױסין מגיד פֿון מעזעריטש דער יוד איז גיװען אַמתנגד ער האָט ניט גיגלײבט אָן די רבּים נאָר װײל מען האָט אים גילױבּט דעם גרױסין מגיד איז ער אַרײן געגאַנגין פּריבין אים װי ער איז אַרײן געגאַנגין האָט ער אים געזאָגט מײן קינד זאָלסט װיסין אַז ניט קײן רפּואות הײלין דעם קראַנקין נאָר דיא דאָקטױרים אַלײן װאָרים מיט איטליכין דאָקטער גײט אַמלאָך אינ מיט דעם גאַנץ גרױסען דאָקטער גײט דער מלאָך רפֿאל אַלײן. נוא דער האָט נאָר ניט פֿאַר שטאַנין װאָס ער זאָגט צו אים. ער קלערט בײ זיך װאָס האָט ער מיר דאָ געזאָגט גילױבּט השי״ת איך בין געזונד איך דאַרף קײן דאָקטער ניט װאָס האָט ער מיר דאָ גיזאָגט :
בּקיצור ער איז אַװעק געגאַנגין פֿון אים אונ האָט איבער גיקלערט טאָמער מײנט ער עפּיס אַזאַך דער מיט האָט ער אָבער גיט גיקענט פֿאַלין אױף קײן זאַך. חאָט ער דאָס אַרױס גילאָזט פֿון די געדאַנקין אונ ער האָט זיך פֿאַר זאָגט דרײ חדשים אונ װעג אונ איז גיקימין אַהײם. װי ער איז גיקימין קײן װילנאָ. האָט ער באַלד גיקריגין אײן קראַנקהײט מען האָט ניט גבֿװיסט פֿון װאַנען דאָס האָט זיך גינימען. מען האָט גיניצט אַללע דאָקטױרים קײנער האָט אָבער אים ניט גיהאָלפֿען אונ ער איז ??? טאָג שלאַפֿער גיװאָרין ביז ער האָט גיהאַלטען בײ שטאַרבין :

המשך קומט !מ

La lune (extrait) / די לבנה

Tania Zisman

La lune
(...)
Pleine d'un bonheur annoncé
se répand une musique céleste.
Il rêve, il songe toute la nuit
celui qui veille,
celui qui veille.
(...)
Paris, 1962

Di levone
(...)
Ful mit ongesogtn glik
gist zikh himlishe muzik.
Kholemt, troymt a gantse nakht
der, vos vakht,
der, vos vakht.
(...)
Pariz, 1962

די לבנה
(...)
פֿול מיט אָנגעזאָגטן גליק
גיסט הימלישע מוזיק.
חלומט, טרױמט אַ גאַנצע נאַכט
דער, װאָס װאַכט,
דער, װאָס װאַכט.
(...)
פּאַריז, 1962

Abraham sermonne Loth / אַבֿרהם אָבֿינו מוסרט לוטן

Itsik Manger (1901-1969) est né à Czernowitz, alors dans l'empire austro-hongrois et aujourd'hui en Ukraine, et est mort en Israël. Comme beaucoup d'autres écrivains yiddish, il a vécu dans de nombreux européens et comme peu d'autres, il a connu en Israël un succès certain. Son œuvre écrite dans un style simple comprend aussi bien des ouvrages en prose, que de la poésie et des pièces de théâtre.

Son Medresh d'Itsik joue sans concession avec les personnages bibliques en les insérant dans le cadre de la vie juive moderne.

Abraham sermonne Loth

« Loth, il faut que je te dise que – pouah !

Tu te saoules chaque nuit,

Hier tu as donné au « Cerf Doré »

Un spectacle répugnant.

C’est acceptable de Manger, le tailleur,

Mais ça n’est pas convenable pour toi,

Tu as deux filles à élever

Et tu es quelqu’un, touchons du bois, de riche.

Tu as une affaire et des bœufs et des chèvres ;

Fais comme moi et crains Dieu !

Au sujet de chaque non-juif qui boit comme un trou

On dit : saoul comme Loth.

Je comprends qu’on boive un verre une fois

Le vendredi soir à table,

Quand brûlent les lumières sacrées du shabbat

Et que l’on mange la carpe farcie.

Mais ce n’est pas ça que tu fais jour après jour,

Comment cela ne fatiguerait-il pas un homme ?

C’est acceptable de Havrile, le shabbes-goy*,

Mais ce n’est pas convenable pour un juif.

Pense qu’un jour on dira :

Abraham avait

Un parent ivrogne qui était vêtu pauvrement (?),

Ce qui est encore pire que de se convertir.

Et les gens bavardent, écoute-moi donc,

Tu es pourtant père – malheur à moi,

Est-ce que ça ne te préoccupe pas que le marieur s’éloigne

De ton seuil et de ta porte comme d’une chose puante ?

Que même le plus petit tailleur

Ne veuille pas être ton gendre

Et que les mèches de cheveux de tes filles blanchissent

- le vin vaut-il la peine de vivre cela ?

« Loth, il faut que je te dise que – pouah !

Tu te saoules chaque nuit,

Hier tu as donné au « Cerf Doré »

Un spectacle répugnant.

C’est acceptable de Manger, le tailleur,

Mais ça n’est pas convenable pour toi,

Tu as deux filles à élever

Et tu es quelqu’un, touchons du bois, de riche. »

*Non-juif exécutant pour un Juif les travaux que celui-ci ne pouvait pas faire à cause du shabbat.

אַבֿרהם אָבֿינו מוסרט לוטן

«לוט, איך מוז דיר זאָגן ס'איז – פֿע!

דו שיכּורסט אַיעדע נאַכט,

ערשט נעכטן האָסטו אין ‹גאָלדענעם הערש›

אַזאַ װיסטן סקאַנדאַל געמאַכט.

דאָס פּאַסט פֿאַר מאַנגער, דעם שנײַדערוק,

אָבער אָסור נישט פֿאַר דיר,

האָסט צװײ טעכטער מגדל צו זײַן

און ביסט קײנעהאָרע אַ ייִד אַ גבֿיר.

האָסט שאָף און רינדער און ציגנבעק;

פֿאָלג מיך און פֿאָרכט זיך פֿאַר גאָט,

אױף יעדן ערל, װאָס זשליאָקעט זיך אָן,

זאָגט מען שױן׃ שיכּור װי לוט.

כ'פֿאַרשטײ, מען מאַכט אַ כּוסע אַ מאָל

פֿרײַטיק צו נאַכטס בײַם טיש,

װען סע ברענען די הײליקע שבת־ליכט

און מען עסט די געפֿילטע פֿיש.

אָבער נישט װי דו, טאָג־אײַן, טאָג־אױס.

װי װערט דאָס אַ מענטש נישט מיד!

סע פּאַסט פֿאַר האַװרילע, דעם שבת־גױ,

אָבער אָסור נישט פֿאַר קײן ייִד.

באַטראַכט זיך װאָס װעט מען זאָגן אַ מאָל׃

סע האָט אַבֿרהם אָבֿינו געהאַט

אַ קרובֿ אַ שיכּור און װאָס אין דער קאָרט,

װאָס דאָס איז נאָך ערגער פֿון שמד.

און אַז מען שמועסט שױן, הער זשע מיך אױס,

ביסט דאָך אַ טאַטע – װײ איז צו מיר,

צי אַרט דיך נישט, װאָס דער שדכן װײַכט

װי אַן עיפּוש דײַן שװעל און דײַן טיר ?

װאָס אַפֿילו דער מינדסטער שנײַדעריונג

װיל נישט דײַן אײדעם זײַן

און בײַ דײַנע טעכטער זילבערן די צעפּ

– און אַלץ איז כּדאַי צוליב װײַן ?

לוט, איך מוז דיר זאָגן ס'איז – פֿע!

דו שיכּורסט אַיעדע נאַכט,

ערשט נעכטן האָסטו אין ‹גאָלדענעם הערש›

אַזאַ װיסטן סקאַנדאַל געמאַכט.

דאָס פּאַסט פֿאַר מאַנגער, דעם שנײַדערוק,

אָבער אָסור נישט פֿאַר דיר,

האָסט צװײ טעכטער מגדל צו זײַן

און ביסט קײנעהאָרע אַ ייד אַ גבֿיר.»

Texte de la Bibliotheca Augustana

Il existe une version audio ici